db.urunler.createIndex({ kategori: 1 }); komutu, urunler koleksiyonundaki kategori alanı için artan yönlü bir indeks oluşturur. MongoDB’de indeks oluşturmak için createIndex() kullanılır ve uygun sorgularda belgeleri bulma sürecine yardımcı olabilir. Bununla birlikte her sorgunun otomatik olarak hızlanacağını varsaymamak gerekir.
İndeksi, bütün rafları tek tek kontrol etmek yerine aradığın bölümü gösteren bir katalog gibi düşünebilirsin. Katalog, ürünü doğrudan eline vermez; ürünün hangi bölümde aranacağını göstererek arama sürecini daha düzenli hâle getirir. MongoDB de indeks anahtarlarını kullanarak sorgu için uygun belgelerin konumunu daha verimli değerlendirebilir.
createIndex ile temel indeks nasıl eklenir?
Temel bir indeks oluşturmak için koleksiyon adının ardından createIndex() metodunu çağırıp alanı ve indeks yönünü belirtmen yeterlidir.
db.urunler.createIndex({ kategori: 1 });
Buradaki ilk bölüm, indeks oluşturulacak alanı belirtir. kategori: 1 ifadesindeki 1 ise anahtarların artan yönde düzenlenmesini ifade eder. Komut çalıştırıldığında mongosh çoğu durumda oluşturulan indeksin adını döndürür. Bu örnekte MongoDB, özel bir ad verilmediği için alan adı ile yön bilgisinden oluşan kategori_1 adını kullanabilir. Yardımcı metodun gösterdiği çıktı ile doğrudan createIndexes veritabanı komutunun döndürdüğü sonuç aynı ayrıntı düzeyinde olmayabilir. numIndexesBefore, numIndexesAfter, createdCollectionAutomatically ve ok gibi alanlara ihtiyaç duyduğunda ham veritabanı komutu kullanılabilir.
İndeks oluşturma komutunda seçenek belirtmediğinde varsayılan davranış kullanılır. İndeksi daha sonra getIndexes() ile inceleyebilir, sorgunun bu indeksi kullanıp kullanmadığını ise explain() çıktısından değerlendirebilirsin. Eski örneklerde karşılaşabileceğin ensureIndex() metodu, güncel mongosh yöntemleri arasında kullanımdan kaldırılmış olarak listelenir; yeni kodlarda createIndex() tercih edilir.
Tek alanlı indekslerde 1 ve -1 ne anlama gelir?

Tek alanlı bir indekste 1 artan, -1 ise azalan sıralama yönünü belirtir. Örneğin fiyat alanına artan yönde indeks eklemek için şu komut kullanılabilir:
db.urunler.createIndex({ fiyat: 1 });
Bu indeks, fiyat değerlerinin artan sıradaki düzeninden yararlanabilecek sorgular için uygundur. Örneğin fiyat aralığına göre arama yapıp sonuçları düşük fiyattan yüksek fiyata sıralamak istediğinde sorgu ile indeksin amacı birbirine yaklaşır:
db.urunler
.find({ fiyat: { $gte: 100 } })
.sort({ fiyat: 1 });
Tek alanlı bir indeks, aynı alan üzerindeki ters yönlü sıralamayı da indeks üzerinde geriye doğru ilerleyerek destekleyebilir. Bu nedenle { fiyat: 1 } indeksi, .sort({ fiyat: -1 }) kullanan bir sorgu için de değerlendirilebilir. Buna karşılık indeks yönünü seçmek tek başına hız garantisi vermez. Sorgunun filtresi, döndürdüğü sonuçların kapsamı ve sorgu planlayıcısının seçtiği yöntem birlikte incelenmelidir.
Compound indekslerde alan sırası neden önemlidir?
Compound indekste alan sırası, MongoDB’nin indeks kayıtlarını nasıl düzenlediğini ve hangi sorguların bu düzenden yararlanabileceğini belirler. Örneğin kategoriye göre filtrelenen ve belirli bir fiyat aralığında arama yapan sorgu için şu indeks oluşturulabilir:
db.urunler.createIndex({ kategori: 1, fiyat: 1 })
Komut başarılı olduğunda, özel bir ad verilmemişse indeks adı kategori_1_fiyat_1 olarak döner. Bu indeks, kayıtları önce kategoriye, her kategori içinde de fiyata göre düzenler.
db.urunler.find({
kategori: "kitap",
fiyat: { $gte: 100, $lte: 500 }
})
Sorgu, kategori için eşitlik ve fiyat için aralık koşulu kullanır. İndekste kategorinin önce gelmesi, seçilen kategorideki fiyat aralığının taranmasını destekler. Dönen belgeler koleksiyondaki verilere bağlıdır.
Bu indeksin ilk alanı olan kategori, indeksin ön ekidir ve yalnızca kategoriye göre yapılan sorguları da destekleyebilir. Yalnızca fiyata göre yapılan sorguda ise aynı indeksin beklediğin biçimde kullanılması garanti değildir; fiyat, indeksin başlangıç alanı değildir.
İndeks sırasını seçerken sık kullanılan filtreleri, eşitlik ve aralık koşullarını, ayrıca sonuçların hangi alanlara göre sıralandığını birlikte incele. Eşitlik alanlarını başa almak uygun bir başlangıçtır; sıralama ve aralık alanlarının sırası ise sorgunun ihtiyaçlarına göre değerlendirilmelidir. Kararı explain("executionStats") çıktısıyla kontrol edebilirsin.
unique indeks tekrarlı veride neden hata verir?

unique indeks, indekslenen anahtar değerinin farklı belgelerde tekrarlanmasını engeller. Koleksiyonda bu kuralla çelişen kayıtlar zaten varsa MongoDB indeksi oluşturamaz; önce mevcut verinin düzeltilmesi gerekir.
db.urunler.createIndex(
{ urunKodu: 1 },
{ unique: true }
)
Başarılı bir oluşturmada varsayılan indeks adı urunKodu_1 döner. Sonrasında başka bir belgeye mevcut bir ürün kodunu eklemeye veya bir belgeyi böyle bir kodla güncellemeye çalışmak, tekrarlı anahtar bağlamında E11000 hatasına yol açabilir.
İndeksi oluşturmadan önce şu sırayı izleyebilirsin:
urunKodudeğerlerini gruplayarak birden fazla belgede bulunanları belirle.- Her tekrarın nedenini incele; uygulamanın veri kurallarına göre kayıtları düzelt veya uygun olanları kaldır.
- Eksik ve
nulldeğerleri de kontrol ettikten sonra indeksi oluşturmayı yeniden dene.
Tek alanlı, normal bir unique indekste eksik alan ve null değeri de önemlidir: Her ikisi için indeks girdisi null kabul edilir. Bu nedenle birden fazla belge böyle bir girdiye yol açıyorsa indeks oluşturma başarısız olur.
İndeksler nasıl listelenir ve kaldırılır?
Bir koleksiyondaki indeksleri listelemek için getIndexes(), belirli bir indeksi kaldırmak için dropIndex() kullanılır. Kaldırma işleminden önce indeks adını mutlaka liste çıktısından kontrol etmelisin.
db.urunler.getIndexes()
Çıktıda her indeks için key ve name alanlarını görebilirsin. Örneğin kategori ve fiyat alanlarıyla oluşturulmuş bir indeks, özel bir ad verilmediyse alan adları ve yönlerinden türetilen bir isimle görünebilir:
[
{ v: 2, key: { _id: 1 }, name: "_id_" },
{
v: 2,
key: { kategori: 1, fiyat: 1 },
name: "kategori_1_fiyat_1"
}
]
Bu çıktıda kaldırılacak indeksin name değerini doğruladıktan sonra adı dropIndex() içine verilir:
db.urunler.dropIndex("kategori_1_fiyat_1")
Komut başarılı olduğunda sonuçta işlemin başarı durumunu ve işlem öncesindeki indeks sayısını belirten alanlar görülebilir. Ardından indeksin gerçekten kaldırıldığını yeniden listeleyerek kontrol et:
db.urunler.getIndexes()
Bu akışta indeks adını tahmin ederek yazmak yerine önce getIndexes() çıktısını incelemek önemlidir. Varsayılan _id_ indeksi doğrudan dropIndex() ile kaldırılamaz. Ayrıca kaldırma işlemi, o indeksi kullanan sorguların planını değiştirebileceği için özellikle üretim verilerinde dikkatle değerlendirilmelidir.
explain ile COLLSCAN ve IXSCAN nasıl karşılaştırılır?
Bir sorgunun indeks kullanıp kullanmadığını ve yürütme sırasında kaç anahtar ile belgenin incelendiğini explain("executionStats") çıktısıyla karşılaştırabilirsin. Aynı sorguyu indeks eklemeden önce ve ekledikten sonra çalıştırmak, plan değişikliğini görmeyi sağlar.
db.urunler.find({
kategori: "elektronik",
fiyat: { $lt: 1000 }
}).explain("executionStats")
db.urunler.createIndex({
kategori: 1,
fiyat: 1
})
db.urunler.find({
kategori: "elektronik",
fiyat: { $lt: 1000 }
}).explain("executionStats")
İlk çalıştırmada ilgili bir indeks yoksa yürütme planında COLLSCAN görülebilir. Bu aşama, sorgunun koleksiyon belgelerini tarayarak eşleşmeleri aradığını gösterir. İndeks oluşturulduktan sonraki planda IXSCAN görülmesi, sorgu planlayıcısının indeks taramasını seçtiğine işaret eder.
| İndeks durumu | Tarama aşaması | İncelenen anahtar ve belge göstergeleri | Yorum |
|---|---|---|---|
| İlgili indeks yok | COLLSCAN |
totalKeysExamined düşük veya sıfır olabilir; totalDocsExamined koleksiyon taramasını yansıtır. |
MongoDB eşleşmeleri koleksiyon üzerinde aramıştır. |
{ kategori: 1, fiyat: 1 } indeksi var |
IXSCAN |
totalKeysExamined indeks girişlerini, totalDocsExamined incelenen belgeleri gösterir. |
MongoDB planında indeks taraması kullanılmıştır. |
executionStats içinde nReturned sorgunun döndürdüğü belge sayısını, totalKeysExamined taranan indeks girişlerini, totalDocsExamined incelenen belgeleri, executionTimeMillis ise bu çalıştırmanın ölçülen süresini gösterir. Bu alanları birlikte değerlendirmek gerekir.
Yalnızca IXSCAN adını görmek, sorgunun her durumda verimli çalıştığı anlamına gelmez. Sorgunun seçiciliği, dönen belge sayısı ve MongoDB’nin seçtiği yürütme planı da önemlidir. Bu nedenle aynı sorgunun nReturned, totalKeysExamined ve totalDocsExamined değerlerini karşılaştırmalısın.
- Her alan için ayrı ayrı indeks eklemek, yazma ve indeks bakım maliyetini artırabilir.
- Compound indeks alanlarının sırası, sorgunun filtreleme ve sıralama biçimiyle uyumlu olmalıdır.
- Eski kaynaklarda geçen
ensureIndex()kullanımını güncelcreateIndex()akışıyla karıştırma.ensureIndex()mongosh belgelerinde kullanımdan kaldırılmış yöntem olarak belirtilir.
Sık Sorulan Sorular
MongoDB createIndex komutunda 1 ve -1 arasındaki fark nedir?
1 alan için artan, -1 ise azalan indeks yönünü belirtir. Bu yön özellikle sıralama işlemlerinde ve compound indekslerde önem kazanır.
Compound indekste alanların sırası neden önemlidir?
Compound indeks, alanları tanımlandıkları sıraya göre düzenler. Bu nedenle { kategori: 1, fiyat: 1 } ile { fiyat: 1, kategori: 1 } aynı indeks değildir ve sorguların bu indekslerden yararlanma biçimi farklı olabilir.
unique: true kullanırken E11000 hatası neden oluşur?
unique: true ile oluşturulan indeks, aynı indeks anahtarına sahip kayıtların eklenmesini veya güncellenmesini engeller. Var olan değer tekrar kullanılmaya çalışıldığında MongoDB duplicate key hatası, yaygın adıyla E11000, döndürür.
Bir sorgunun MongoDB indeksini gerçekten kullandığını explain ile nasıl anlarım?
Sorguyu explain("executionStats") ile çalıştırıp yürütme planında IXSCAN aşamasını arayabilirsin. Bunun yanında totalKeysExamined, totalDocsExamined ve nReturned değerlerini birlikte incelemelisin.
MongoDB’de indeksleri listelemek ve kaldırmak için hangi komutlar kullanılır?
İndeksleri listelemek için db.urunler.getIndexes(), belirli bir indeksi kaldırmak için db.urunler.dropIndex("indeks_adi") kullanılır. İndeks adını kaldırma işleminden önce getIndexes() çıktısından doğrulamak gerekir.
İndeks yönetiminde güvenilir akış, önce mevcut yapıyı listelemek, ardından sorgu planını explain("executionStats") ile incelemek ve değişiklikten sonra sonucu yeniden kontrol etmektir.