Çocuklara Scratch’te Fonksiyon Mantığı Nasıl Öğretilir?

Çocuklara Scratch'te fonksiyon nasıl öğretilir sorusunun en anlaşılır yanıtı, tekrarlanan bir davranışı anlamlı bir isim verdiğimiz özel blok içine almaktır. Böylece çocuk, aynı hareket komutlarını tekrar tekrar kopyalamak yerine tek bir bloğu çağırarak yeniden kullanmayı öğrenir.

Fonksiyon, belirli bir işi yapmak için isim verdiğimiz ve gerektiğinde yeniden çalıştırdığımız komut grubudur. Bu fikri ezberletmek yerine çocuğun yaptığı hareket üzerinden açıklamak daha anlaşılırdır. Makalenin yazarı eğitmenimiz Berk Keskin'dir.

Fonksiyon fikri çocuklara nasıl açıklanır?

Bir karakterin her seferinde aynı şekilde ilerlediğini düşünelim. Karakterin hareket etmesi için aynı komutları tekrar tekrar yerleştirmek mümkündür, ancak bu yöntem kodu uzatır ve değişiklik yapmayı zorlaştırır. Bunun yerine bu komutlara “adım at” gibi kısa ve anlamlı bir ad verilebilir.

Bu yaklaşım günlük hayattaki yönergelerle ilişkilendirilebilir. “Çantanı hazırla” dediğimizde bu ifade tek bir hareketi değil, çantayı açma, gerekli eşyaları yerleştirme ve kapatma gibi birkaç adımı anlatır. Scratch'teki özel blok da benzer biçimde, birden fazla komutu tek bir anlamlı yönergenin altında toplar.

Buradaki amaç çocuğun “fonksiyon” kelimesini tanım olarak söylemesi değil, bir işi parçalara ayırıp tekrar kullanılabilir hâle getirmesidir. Veli, tanımı ezberletmek yerine şu sorularla düşünmeyi destekleyebilir:

• Bu blok hangi işi yapıyor?
• Aynı işi başka bir yerde tekrar kullanabilir miyiz?
• Bu komutları tek bir isim altında toplasak, bu ismi ne koyardık?

Bu sorular, çocuğun kodu yalnızca ekrandaki renkli bloklar olarak değil, anlamlı görevlerden oluşan bir yapı olarak görmesine yardımcı olur. “Adım at” adı da bu nedenle uygundur: Bloğun içinde hangi hareketin bulunduğunu kısa ve anlaşılır biçimde anlatır.

Scratch’te özel blok nasıl oluşturulur?

Scratch'te özel blok oluşturmak için önce blok kategorileri arasındaki Özel Bloklar alanı açılır. Ardından yeni blok oluşturma seçeneği seçilir ve bloğa yaptığı işi anlatan kısa bir ad verilir. Bu örnekte adımız “adım at” olur. Blok oluşturulduğunda, bu bloğun ne yapacağını belirleyen bir tanım alanı meydana gelir.

1. Özel Bloklar alanını aç.
2. Yeni blok oluşturma seçeneğini seç.
3. Bloğa “adım at” adını ver.
4. Karakterin hareket etmesini sağlayan komutları tanım alanının altına yerleştir.

Örneğin blok akışı şu şekilde kurulabilir:

tanımla adım at
    10 adım git
    0.2 saniye bekle

yeşil bayrak tıklanınca
    adım at
    adım at

Bu akışta “adım at” bloğu çağrıldığında, tanım alanındaki hareket ve bekleme komutları çalışır. Yeşil bayrağa basıldığında karakter iki kez aynı davranışı gerçekleştirir. Beklenen sonuç, karakterin iki küçük adımla ilerlemesidir.

Özel blok oluşturma ve bu bloğu çalışma alanında çağırma mantığı, Scratch’in resmî özel blok açıklamasında da tanımlanır. Bu aşamada önemli olan, bloğa uzun veya belirsiz bir ad vermek yerine yaptığı işi anlatan kısa bir ifade seçmektir. Parametre kullanımı daha sonra, aynı davranışın farklı değerlerle çalıştırılması gerektiğinde ele alınabilir.

“Adım at” mini projesiyle fonksiyon mantığını uygulama

Çocuklara Scratch'te fonksiyon nasıl öğretilir sorusunun en anlaşılır cevaplarından biri, aynı davranışı farklı değerlerle tekrar ettiren küçük bir proje kurmaktır. Bu örnekte karakter, “Adım at” adlı özel blok sayesinde önce kısa, sonra daha uzun bir mesafe ilerleyecek.

1. Karakteri seç ve başlangıç konumuna getir.

   Bir karakter seç. Yeşil bayrağa tıklandığında karakterin başlangıç noktasına dönmesi için “x konumuna git” ve “y konumuna git” bloklarını kullanabilirsin. Böylece projeyi her çalıştırdığında denemeye aynı noktadan başlarsın.

2. “Adım at” adlı özel bloğu oluştur.

   Özel blok oluştururken bir sayı girdisi ekle ve bu girdiye “mesafe” adını ver. Ardından özel bloğun tanımlandığı bölüme hareket komutunu yerleştir. Komuttaki adım sayısı, oluşturduğun “mesafe” girdisi olsun. Scratch'in resmî yardımında, özel bloklara sayı veya metin girdisi eklenebileceği ve bu girdilerin tanım bölümündeki komutlarda kullanılabileceği açıklanır: Scratch özel blok girdileri yardım sayfası.

3. Yeşil bayrakla çalışan ana akışı kur.

   Ana akışta “Adım at” bloğunu iki kez çağır. İlkinde 10, ikincisinde 30 değerini kullan. Araya kısa bir bekleme komutu eklemek, iki hareketin ayrı ayrı gözlemlenmesini kolaylaştırır.

4. Parametre fikrini açıklat.

   Parametreyi çocuk için “bloğa her çalıştırmada farklı bir sayı söylemek” şeklinde tanımlayabilirsin. Burada “mesafe”, bloğun her çalıştırıldığında aldığı bilgidir. Aynı blok 10 verildiğinde kısa, 30 verildiğinde daha uzun hareket eder.

when green flag clicked
go to x: (0) y: (0)
Adım at (10)
wait (1) seconds
Adım at (30)

define Adım at (mesafe)
move (mesafe) steps

Beklenen davranış şudur: Karakter başlangıç konumuna gelir, önce 10 adım ilerler, kısa bir süre bekler ve ardından 30 adım daha hareket eder. Burada hareket komutunu ana akışta iki kez ayrıntılı biçimde yazmak yerine, davranış “Adım at” özel bloğunun içinde tanımlanmıştır.

Uygulama sonunda şu sorularla çocuğun kodu açıklamasını isteyebilirsin:

• “10 yerine 30 yazınca ne değişti?”
• “Hareketin kendisini kaç kez yazdık?”
• “Bloğun adını okuyunca yaptığı işi anlayabiliyor muyuz?”

Kopyala-yapıştır yerine yeniden kullanılabilir blok düşüncesi

Aynı hareket dizisini her gerektiğinde kopyalayıp farklı yerlere yapıştırmak, proje büyüdükçe blok alanının uzamasına neden olabilir. Ayrıca hareketin yönü ya da adım sayısı değiştiğinde, kopyalanan bölümlerin her birini ayrı ayrı düzenlemek gerekir.

Özel blok kullanıldığında davranış tek bir yerde tutulur. “Adım at” örneğinde hareket komutu yalnızca özel bloğun tanımında bulunur. Ana akışta ise aynı davranış, farklı sayılar verilerek çağrılır. Bu nedenle şu soruyu birlikte inceleyebilirsiniz: “Karakterin hareket biçimi değişseydi hangi bölümü düzenlerdik?” Cevap, özel bloğun tanımıdır. Sadece mesafe değişecekse ana akıştaki sayı değiştirilir.

Veli olarak uygulamayı şu kısa kontrol listesiyle değerlendirebilirsin:

• Özel bloğun adı yaptığı işi anlatıyor mu?
• Tekrar eden komutlar tek bir yerde mi duruyor?
• Farklı bir sayı verildiğinde beklenen hareket oluşuyor mu?
• Çocuk, bloğun görevini kendi cümlesiyle açıklayabiliyor mu?

Sık Sorulan Sorular

Scratch’te özel blok ile fonksiyon arasındaki ilişki çocuğa nasıl anlatılır?

Özel bloğu, belirli bir işi yapmak üzere hazırlanmış küçük bir komut paketi olarak anlatabilirsin. Fonksiyon fikrinde de amaç aynıdır: Bir davranış bir kez tanımlanır, gerektiğinde adıyla çağrılır. Scratch'teki “Adım at” bloğu, bu düşüncenin görsel ve anlaşılır bir örneğidir.

“Adım at” özel bloğu farklı sayıda hareketi nasıl sağlar?

Bloğa bir sayı girdisi eklenir. Bu sayı, tanım bölümündeki “hareket et” komutunda kullanılır. “Adım at 10” kısa bir hareket, “Adım at 30” ise daha uzun bir hareket oluşturur. Böylece aynı blok farklı değerlerle farklı sonuçlar verebilir.

Çocuk özel bloğun ne yaptığını anlayamıyorsa hangi sorular sorulabilir?

“Bu bloğu çalıştırınca karakter ne yapıyor?”, “Bloğun içindeki temel komut hangisi?”, “10 yerine 30 yazarsak ne değişir?” ve “Bu bloğu başka bir yerde kullansak ne olur?” soruları, çocuğun kodu ezberlemek yerine davranış ile komut arasındaki ilişkiyi kurmasına yardımcı olabilir.

Bu uygulama, çocukların bir davranışı tek yerde tanımlayıp farklı durumlarda kullanma düşüncesini somutlaştırır. Yazar: eğitmenimiz Berk Keskin.